( یازان :بهروز شریفی ،ماهنامه فرهنگی،هنری ،واجتماعی ،بایرام استان زنجان

سیمای حقیقی هر قومی،بیش ازهرچیز در تمدن،فرهنگ وهنر وآداب ورسوم آن قوم تجلی مییابد.میراث مدنی هر دیار در حکم دریچه ایست که به سوی روحیات وآداب ورسوم گذشته ساکنین آن دیار باز میشود.سرزمین آذربایجان که از روزگاران قدیم نام پر افتخارش بر جبین تاریخ می درخشد واز دورانهایی که تاریخ به یاددارد.مسکن مردان وزنان سلحشوری بوده است که قدرت جسمی را با غنای معنوی در هم آمیخته وبه سان معجونی یکجا در خود جمع داشته اند.آدربایجان در طول قرون واعصار آثار مدنی وهنرهای گرانبهایی بر میراث تمدن بشری افزوده وگنجینه فولکوریک غنی وسرشاری نیز از خود به یادگار گذاشته است.این مقاله صرفاًیک ارزیابی اجمالی وکلی نه تفصیلی وجزّءبه جزءاز موسیقی آشیقی ارائه میدهد

مردم ساکن در آذربایجان از نسل ترکان اوغوز میباشند که هزاران سال است در این سرزمین سکونت دارندویکی از قدیمی ترین ساکنین ایران بشمار میروندکه حضورشان منشاءخیروبرکات زیادی باین ناحیه از جهان شده است چنانکه حضورشان در ایران در رشدوتعالی فرهنگ،وتاریخ وادبیات و...آن نقش بی بدیل ایفا کرده است.غالب آثار تاریخی ایران یادگاری دوران حاکمیت ترکان آذربایجان است ویا به جرات میتوان گفت که ادبیات کنونی ایران نیز مدیون ذکاوت ونبوغ دانشمندان وعالمان وحاکمان بر خاسته از میان ترکان آذربایجان است.

(اوزان)

زمانیکه اوغوزها به صورت قبیله های اولیه زندگی میکردند(اوزانها)درمیان آنهاظهورپیدا میکند.درواقع اوزانها اولین خنیاگران موسیقی در میان اوغوزان هستند که درمیان ایل خویش به هنرموسیقی رنگ وبوئی داده وآنرا پرورده اند،هنگامیکه ایل از سفر یا جنگی فارغ میشدودرگوشه ای اتراق میکرد تا نیروی تازه بگیردودوباره براه خودادامه دهد(اوزان)به عنوان رهبروپیشوای ایل حوادث گذشته را یکبار دیگر برایشان باز گو میکرد وبه بررسی وتحلیل وقایع می پرداخت.از قهرمانان ایل حماسه می سرودویاقهرمانان شهیدراوجانفشانیهاوفداکاری های آنان رابا نقلسر گذشتشان به حماسه تبدیل میکرد.گذشته از آن مراسم مذهبی واعیاد مللی را اجراوبه پندواندرز ایل همت میگماشت.نقش محوریوبرجسته اوزان.در مناسبات اجتماعی ایل سبب میشود که وی عملاًرسالت فرماندهی ورهبری ایل را بعهده بگیردیابا این اوصاف(اوزان)در قوم اوغوز حکم پدرمعنوی ایل وقبیله راداردوحضورش در تمام شئون زندگی ایل امری اجتناب نا پذیر مینماید.تاریخ اوزانها جدای از تاریخ قبایل اوغوز نبود.بلکه بخ موازات هم رشد کرده است چرا که شخصییت ممتاز یک اوزان وهنر سرشارواستعدادذاتی وی در مواجهه با رویدادها وحوادث وتدبیر چگونگی حل مسائل پیش آمده وارائه راهکارهای منطقی نیاز ایل را تامین ومنفع جمعی وفردی را مرتفع می ساخت واز این روی یک تعامل دو طرفه ای در میان آنان حاکم بوده است.

یکی از آثار گرانبهائی که این قشر هنری وفرهیخته تقدیم ادبیات غنی آذربایجان کرده است.خلق حماسه های (دده قورقود) میباشد.کتاب حماسی (دده قورقود)که مشتمل بر ۱۲ داستان حماسی است همگی با پندواندرز(اوزان)آغاز میشودوسپس به رخدادها وسرگذشت قهرمانان داستان میپردازد وآخرسرنتیجه گیری میکند.برای اینکه در بازگویی آن خستگی ورخوت ایجاد نشودازهنر شعروموسیقی کمک گرفته وقسمت های حماسی داستان را با شعروحرارت موسیقیایی بیان میکند.داستانهای حماسی (دده قورقود)از نظر محتوا غنی بوده واز بهترین آثار کلاسیک جهان بشمار می رود.

(آشیق)

اما با گذشت زمان واژه اوزان به (آشیق)تغییر یافته وما امروز آنها را (آشیق)  مینامیم.در زمانهای گذشته واژه آشیق را (باخشی)(وارساق)(اوزان)(دده)(آقساققال)(ایشیق)ویا(یانشاق)هم نامیده اندوبعضی از نظریه پردازان کلمه آشیق را بر گرفته از واژه ایشیق(در زبان ترکی بمعنای روشنایی نور)میدانندومعتقدندچون اقوام ترک ایشیق وروشنایی را مقدس میشمردند   و   احترام خاصی بآن قایل بودندوازآنجائیکه(آشیق )یا (اوزان)در میان ایل سه روشن بینی ودور اندیشی شهره بوده،بدین نام مفتخر شده اند موسیقی آشیقی مشتمل بر (۷۲)آهنگ خاص است.

که در فرمهای شعر،بایاتی،قوشما،دیوانی،مخمس،و.....ساخته میشود.ازاشعار معروفی که در هنر آشیقی مورد استفاده قرار میگیرد ویایک  آشیق میسراید به (گؤزللمه)دوداق دئیمز،دیل ترپنمز،دئییشمه،میتوان اشاره کرد.سرودن وجرای بعضی از اشعارازدست هر آشیقی بر نمیآِید.یک آشیق چیره دست باید به تمامی قالب ها وفرم های شعروموسیقی اشراف داسته باشدتا ایل اورا به آشیقی قبول کند در این میان جسارت ،نبوغ،قریحه سرودن شعر از دیگر خصوصیات یک آشیق به شمار می رود.

یکی از دورانهای طلایی هنر آشیقی دوران حکومت شاه اسماعیل صفوی (متخلص به ختایی)میباشد.موسیقی آشیقی در زمان شاه اسماعیل از اهمیت وجایگاه فوق العاده ای بر خوردار بود.دو آشی معروف ونامی دوره (آشیق امانی)و(آشیق قوربانی)در اینعصر میزیسته اند که در رشد وتعالی موسیقی آشیقی وبسط وتقویت آن نقش بسزایی داسته ا ندبه طوریکه توانستند در سایه حمایتهای شاه از این هنر وعلاقه وافر وی به مظاهر فرهنگ ترکی نهایت استفاده را برده وبه گسترش واحیای آن همت گمارند.شاه اسماعیل صفوی اولین کسی بودکه در ایران زبان ترکی کشور را رسمی اعلام کردونسبت به بسط و توسعه آن همت گماشت او خود شاعری چیره دست وقهار بودوازخود دیوانی گرانسنگ به یادگار گذاشته است.

در سایه آن حاکم حکیم وفرزانه ادبیات وموسیقی آذربایجانی حیاتی دوباره گرفت ودر کنارآن هنر آشیقی فایده های مضاعفی برد.آشیقها به دلیل آنکه از توده مردم بوده ودر بطن جامعه حضور داشتند رنجها وآمال مردم را در قالب شعر وموسیقی بگوش شاه میرساندندوبدین طریق شاه را از وضعیت عمومی جامعه ومشکلات وکمبودهای آن آگاه میساختند. رفتار شاه اسماعیل ورویکرد معقولانه وی در ارج نهادن بفرهنگ وزبان ترکی وحمایتهای بی دریغ او از هنرمندان به حدی بود که آشیق نام آشنای آن دوران(آشیق قوربانی)صاحب آثار(شاه سارای)(شاه یوخوسو)(شه تورغوزانی)(شاه ختایی)در وصف هنر دوستی وهنر پروری وارادتش بزبان ترکی در شعری چنین بگوید:

بو دونیادا حاق دیوان

اؤدونیادا جنت مکان

قوی وار اولسون تورکی زبان

شاه ختایی،شاه ختایی

از نتایج تاریخ چنین بر میآیدکه آشیقها در زمان شاه اسماعیل پا به پای قشون در میادین جنگ حضور داشته اندوبا نواختن سازوخواندن شعرهای حماسی و هیجان آوردر تهیج روحیه جنگاوران نقش مهمی بازی میکردند.

همکاری وتعامل آشیقها با دربار نه به جهت حصول منافع مادی و تامین ورفع احتیاجات روزمره،بلکه مهمترین وبنیادیترین مسئله در این میان حمایت شاه اسماعیل از زبان ترکی ودرعین حال مشروعیت ومقبولیت وی در بین توده  ها میباشد.

آشیقها به عنوان قشری آگاه اقدام شاه اسماعیل را در رسمی کردن زبان ترکی در ایران بخوبی درک میکردند واز اهمیت آن آگاه بودند.ولی رابطه حوب آشیقها با دربار بعداز روی کار آمدن شاه عباس متوقف می شود.شاه عباس به دلیل ضعف شخصیت ونداشتن شعور ملیبر آرمان موسس صفویه(شاه اسماعیل)خیانت میورزدوتمامی آنانی را که در بقدرت رسیدن صفویان فدا کاری کرده بودند از خود می راندوبه اصالت فرهنگی و هویتی خود پشت میکند.در این میان آشیق آزاده ی عصر(توفارقانلی عابباس)صاحب اثر وزین (عابباس وگلگز)سیاستهای شاه را به چالش طلبیده ودر برابر آن علم عصیان بلند میکند.به غیراز آشیق عابباس دیگر آشیقها نیز به تاسی از غیرت و جوانمردی او در برابر ظلم وستم حاکمیت به پا می خیزند.آنها برای تداوم قیام کوراوغلی به هنر پروری و خنیاگری پرداخته وباشعروموسیقی به یاری او میشتابند.

جانوم قوربان مرد ایگیدین اؤزونه

مرد اؤلسه ده الین وورماز دیزینه

فورصت دوشسه دوشمانلارین گؤزونه

بورما -بورمابیچاق اولار سولطانوم

از آشیقهای نسل بعد نیز میتوان به آشیق (خسته قاسیم)(ساری آشیق)و(آشیق واله)اشاره کردکه در قرنهای ۱۸و۱۷.م.زندکی کرده اندوآثارشان امروز صفحات زرین تاریخ آذربایجان را تزئین کرده است.در قرن ۱۹.م.نیز این هنردربطن خود نابغه ای را پرورش و به ادبیات و فولکولور آذربایجان هدیه میدهدکهآثاروابداعات وی در شعر وموسیقی آشیقی غیر قابل کتمان است.(آشیق علسگر) یکی از داهی ترین وبا هوش ترین ؟آشیقهای عصر گذشته آذربایجان است.هنرویدر خلق اشعاردر قالب موسیقی شکرف واعجاب انچیز است.او استاد مسلم موسیقی آشیقی است وازصاحبان سبک در این رشته بشمار میرود.

ایستر دارا چکدیر ایستر غول ایله

قویموشام امرینه قول اینجیمه رم

حسرتیندن مجنون اولدوم صحرادا

آلیر سن جانیمی آل اینجیمه رم

====================

آشیق اولوب دیار دیار گزه نین

اول باشدا، پور کمالی گرک دیر

اوتوروب .دوراندا.ادبین  بیله

معرفت عیلمینده دؤلی گرک دیر

عاریف ایله ایلهام آلا سؤز قانا

نامحرم دن شرم ایله ییب اؤتا نا

ساعات کیمی مئیلی حاققا دولا نا

دوغرو قلمی دوغرو یؤلی گرک دیر

علسگر حاق سؤزون اثباتین وئره

عملین ملکـــــــــــــــــــلر یازا دفتره

هر یانی ایسته سه باخاندا ، گؤره

طریقت ده بو سئودالی گرک دیر

+++++++++++++++++++++++

اگر در جایی سخن از آشیق وهنر آشیقی بمیان آید ونامی از آشیق حسین جوان بمیان نیاید ظلم بزرگی در حق این مرد بزرگ است.آشیقی که در آسمان علم وادب وهنر آذربایجان چون ستاره ای درخشید وعمر پربار خویش را صرف غنا و گسترش هنر آشیقی کرد.اواز آن آشیقهای آزاده ای است که قلبش مملو از عشق به خاک مادری است وبرای سر بلندی سرزمین خود از نبوغ سرشار خود نهایت استفاده را میکند.اوبا خلق اثری بنام (ستارخان)رشادتهای آذربایجان رادر انقلاب مشروطه به تصویر میکشد.

ستار خاندا بو تاریخده قالاجاق

آزادلیقی ائل گؤجونه آلاجاق

بو مکان دونیا یه ایشیق سالاجاق

سس دوشه جک بو جاهانا یئریسین